Chào mừng đến với Investlink
“Hình sự hóa” một tranh chấp dân sự: Hạnh phúc một gia đình đỗ vỡ

“Hình sự hóa” một tranh chấp dân sự: Hạnh phúc một gia đình đỗ vỡ

Thoa Trương

“Việc dân sự cốt ở đôi bên” đây là một nguyên tắc xuyên suốt trong quan hệ dân sự, các bên tham gia giao dịch với địa vị pháp lý tương đồng, được xác lập trên cơ sở thỏa thuận, ràng buộc lẫn nhau. Phạm vi của các quyền, nghĩa vụ cũng theo đó mà có thể áp dụng theo sự bàn bạc của các bên. Do đó, sẽ không có chuyện một bên phải chịu hình phạt nào từ Nhà nước, vì khách thể của nó hướng đến là quyền, nghĩa vụ của đôi bên. Nhưng thực tế, bằng một cách nào đó, các thương vụ đang được giải quyết bằng những bản án “hình sự hóa”.

Như Báo Công lý & Xã hội đã đưa tin ngày 04/6/2021, TAND cấp cao thành phố Đà Nẵng đã tuyên hủy bản án sơ thẩm của TAND tỉnh Bình Định liên quan đến việc buộc tội bà Phạm Thị Thúy Vân “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” xuất phát từ một hợp đồng tín dụng được bà Vân ký kết với Ngân hàng Agribank. Hội đồng xét xử cấp phúc thẩm đã nhận định, cấp sơ thẩm kết tội bị cáo Vân là chưa có căn cứ; các hành vi của bị cáo chưa đủ yếu tố cấu thành tội danh trên.

“Bi hài” đã xảy ra ở khâu bán tài sản bảo đảm để xử lý nợ xấu

Công ty TNHH Thúy Vân (Công ty Thúy Vân) có trụ sở tại tỉnh Bình Định, chuyên sản xuất chế biến bột nhang, nhang cây xuất khẩu. Nhằm bảo đảm các hợp đồng tín dụng vay vốn tại Agribank – Chi nhánh Khu công nghiệp Phú Tài (Ngân hàng); Công ty Thúy Vân đã thế chấp 4 tài sản với 4 Hợp đồng thế chấp tương ứng.

Toàn bộ 4 tài sản thế chấp này, trong đó có 2 căn nhà của vợ chồng bà Phạm Thị Thúy Vân và một nhà xưởng, được Ngân hàng định giá vào thời điểm năm 2010-2012 là 15,5 tỷ đồng. Hạn mức vay của Công ty Thúy Vân là 14 tỷ đồng. Đến thời điểm không còn khả năng trả nợ, Công ty Thúy Vân còn nợ ngân hàng hơn 13 tỷ đồng.

Trong các năm 2014-2015, Ngân hàng đã tiến hành bán đấu giá 4 tài sản đã thế chấp để thu hồi nợ. Nhưng với những tài sản đã định giá 15,5 tỷ nêu trên, Ngân hàng và Trung tâm bán đấu giá tài sản tỉnh Bình Định chỉ thu được hơn… 7 tỷ đồng. Hội đồng xét xử cho rằng, vẫn chưa rõ tại sao có sự chênh lệch giữa giá thẩm định ban đầu và giá bán tài sản thế chấp lên đến gần 8,5 tỷ, mất 55% giá trị tài sản thế chấp so với giá thẩm định ban đầu.

Xuất phát từ việc Ngân hàng gửi đơn chỉ “để điều tra làm rõ vụ việc có dấu hiệu việc doanh nghiệp tẩu tán tài sản, tạo điều kiện cho ngân hàng thu hồi được vốn vay”, nhưng sau đó Công an khởi tố vụ án “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”.

Cơ quan điều tra Công an tỉnh Bình Định lại khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với bà Vân về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”, bắt tạm giam bà Vân từ tháng 02/2017. Tiếp đó, TAND tỉnh Bình Định tuyên phạt bà Vân 7 năm tù giam. Bà Vân kháng cáo kêu oan.

“Hình sự hóa” hành vi vi phạm nghĩa vụ dân sự để kết tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Trong các giao dịch dân sự, hành vi vi phạm nghĩa vụ của các bên hầu như diễn ra rất phổ biến trên thực tế, những hành vi này có thể xuất phát từ nhiều lý do chủ quan, khách quan khác nhau. Nhưng tựu trung lại, hậu quả pháp lý của những hành vi bị vi phạm của một bên đều dẫn đến mục đích của việc giao kết hợp đồng không đạt được. Vậy như thế nào là hành vi vi phạm nghĩa vụ? Tại Khoản 1 Điều 351 BLDS 2015 đã nêu: “Vi phạm nghĩa vụ là việc bên có nghĩa vụ không thực hiện nghĩa vụ đúng thời hạn, thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ hoặc thực hiện không đúng nội dung của nghĩa vụ,

Còn đối với, tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được quy định tại Khoản 1 Điều 174 BLHS 2015: “Người nào bằng thủ đoạn gian dối chiếm đoạt tài sản của người khác trị giá từ 2.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng…..…., thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm”.

Về cấu thành tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản, ý thức chiếm đoạt phải có trước thủ đoạn gian dối và hành vi chiếm đoạt tài sản. Kế đến, thủ đoạn gian dối luôn có trước khi giao dịch giữa người bị hại với người phạm tội diễn ra. Cơ quan pháp luật cần căn cứ mấu chốt trên trong quá trình điều tra, làm rõ vụ việc. Một số trường hợp, hành vi gian dối có thể xảy ra, nhưng đó có thể là hành vi gian dối trong giao dịch dân sự.

Đối chiếu với câu chuyện thực tế của bà Vân, việc bà Vân không trả được nợ cho ngân hàng có phải do bà gian dối hay không? Câu trả lời là không, bởi tài sản được Trung tâm bán đấu giá Bình Định, đem ra bán đấu giá được là 7 tỷ đồng thấp hơn giá trị tài mà Ngân hàng thẩm định lúc ban đầu để cấp tín dụng là 8,5 tỷ đồng. Tại bản án HĐXX cùng nhận định: “Trung tâm bán đấu giá Bình Định chưa tuân thủ các quy định về bán đấu giá tài sản tại Nghị định 17/2010 của Chính phủ”. Hơn thế nữa, để tương thích với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, ngay từ lúc ký kết hợp đồng tín dụng với ngân hàng liệu bà có gian dối, về việc đưa tài sản thế chấp và có can thiệp để giá thẩm định tài sản cao hơn, nhằm chiếm đoạt được khoản tiền cấp tín dụng cao hơn nhiều so với giá trị thực tế của các tài sản hay không? Tòa án cấp sơ thẩm tại Bình Định, đã không xem xét đến lý do hay nguyên nhân của việc không thực hiện nghĩa vụ thanh toán, hay tài sản đó bị bên thứ ba đấu giá bất hợp pháp, dẫn tới không có khả năng thanh toán đúng hạn.

Mở rộng hơn, trong nhiều trường hợp, cơ quan tiến hành tố tụng đã không thu thập các chứng cứ để chứng minh người có nghĩa vụ thanh toán trốn tránh trách nhiệm thanh toán hay không, có trường hợp chỉ dựa vào lời khai của chủ nợ hoặc coi sự vắng mặt của người có nghĩa vụ thanh toán tại nơi thường trú để quy kết họ là bỏ trốn, trốn trách nhiệm thanh toán và điều đó đồng nghĩa với hành vi chiếm đoạt tài sản. Đánh đồng hành vi chưa trả được, hoặc chưa trả được nợ đồng nghĩa với hành vi chiếm đoạt tài sản, mặc dù không chứng minh hoặc chứng minh không được bị can, bị cáo dùng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản.

“Hình sự hóa” các giao dịch kinh tế về bản chất là sự sai lầm trong việc định tội danh của các cơ quan tiến hành tố tụng. Là việc các cơ quan tiến hành tố tụng sử dụng pháp luật hình sự – để giải quyết tranh chấp phát sinh trong quan hệ dân sự, mà bản chất của các tranh chấp phát sinh trong quan hệ dân sự, mà bản chất của các tranh chấp này thuộc đối tượng điều chỉnh của Bộ luật Dân sự.

Đáng lý ra, trong vụ án này khi Ngân hàng thu hồi được 7 tỷ đồng, số tiền còn thiếu Ngân hàng có thể kiện bà Vân buộc thực hiện hợp đồng để bà có trách nhiệm trả số tiền gốc và lãi còn lại.Vụ việc chỉ đơn thuần chỉ là vi phạm nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng dân sự, mà lẽ ra phải được giải quyết bằng các thủ tục tố tụng dân sự.

Hậu quả của việc “hình sự hóa” 

- Xét ở góc độ xã hội: “hình sự hóa” đã làm oan sai người vô tội kéo theo những hậu quả biến tướng khác nhau tùy thuộc vào hoàn cảnh cụ thể. Đối với gia đình bà Vân, sau khi bà Vân bị khởi tố, bị bắt giam, chồng bà đã chết vì suy sụp tinh thần. Ba đứa con, một thì bị điên, hai đứa còn lại tứ tán không biết ở đâu. Hạnh phúc của một gia đình đã chấm hết bởi một bản án.

- Xét ở góc độ kinh tế, “hình sự hóa” để lại hậu quả tiêu cực mang tính dây truyền. Khi đó công ty bị các công ty khác và bạn hàng từ chối quan hệ giao dịch, người lao động mất việc làm. Tuy nhiên, với những thiệt hại này, phương pháp bồi thường cho các doanh nghiệp hay người có hành vi bị hình sự hóa rất khó bù đắp đúng mức. Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017, đưa ra mức bồi thường dường như là chưa đủ đối với thiệt hại thực tế đang diễn ra. Hiện nay, kinh phí để bồi thường được trích từ ngân sách nhà nước, sau đó, cá nhân gây ra oan sai cho công dân phải bồi thường lại cho Nhà nước. Chính vì vậy, thực trạng công tác bồi thường cho các cá nhân và doanh nghiệp bị oan sai vẫn còn nhiều bất cập và kéo dài.

Tác giả

Gởi phản hồi

Email sẽ không bị hiển thị public. Trường bắt buộc nhập *